کوثر یاوری: استان کرمانشاه با برخورداری از اقلیم کوهستانی، ارتفاعات مناسب و شرایط آبوهوایی متنوع، همواره یکی از مستعدترین مناطق برای باغداری در غرب کشور بوده است. در این میان، گردو بهعنوان یکی از محصولات مهم و استراتژیک باغی استان، جایگاهی ویژه در اقتصاد کشاورزی این خطه دارد. شهرستانهای صحنه، کرمانشاه، دالاهو، کنگاور و هرسین با توجه به پتانسیلهای اقلیمی، بیشترین سطح باغات گردو را به خود اختصاص دادهاند و اقتصاد بسیاری از خانوارهای روستایی در این مناطق به برداشت این محصول گره خورده است. در سال جاری، با توجه به وضعیت آبی نسبتاً مناسبتر و عدم وقوع سرمازدگیهای شدید و مؤثر بهاره، پیشبینی میشود میزان تولید گردوی استان نسبت به سال گذشته با افزایش همراه باشد؛ خبری که نویدبخش رونق نسبی در بازار این محصول است
با این حال، باغات گردوی کرمانشاه ترکیبی از فرصتها و چالشهای عمیق هستند. در کنار باغات قدیمی که در گذشته بیشتر با ارقام محلی و رقم تویسرکان احداث شدهاند، طی سالهای اخیر توسعه ارقام تجاری، پربازده و همچنین استفاده از ژنوتیپهای برتر بومی مورد توجه قرار گرفته است. اما سایه سنگین مشکلات اقتصادی و مدیریتی بر سر این باغات سنگینی میکند. افزایش چندبرابری قیمت نهادههای تولید از جمله کود و سموم، و رشد بیسابقه هزینه تمامشده، از مهمترین چالشهایی است که سودآوری باغداران را به شدت تهدید میکند. از سوی دیگر، بخش قابلتوجهی از باغات سنتی استان به دلیل سن بالا، تراکم نامناسب و ضعف در مدیریت تغذیه و هرس، عملکرد و کیفیت مطلوبی ندارند و فاصله معناداری با ظرفیت واقعی تولید خود پیدا کردهاند.
در چنین شرایطی، کارشناسان و متولیان بخش کشاورزی معتقدند که استراتژی توسعه باید تغییر کند. در برنامه توسعه باغات گردوی استان، اصلاح باغات قدیمی از طریق اجرای عملیات سرشاخهکاری و جایگزینی ارقام کمبازده با ارقام تجاری و سازگار با شرایط اقلیمی کرمانشاه، به شدت مورد تأکید قرار گرفته است. این اقدام استراتژیک میتواند به جای افزایش صِرف و بیرویه سطح زیرکشت در شرایط محدودیت منابع آبی، مسیر ارتقای عملکرد در واحد سطح و بهبود کیفیت محصول را هموار کند. بهبود بهرهوری باغات موجود، اقتصادیترین و مهمترین مسیر برای توسعه پایدار گردو در کرمانشاه به شمار میرود؛ راهبردی که ضمن افزایش حجم تولید و ارتقای کیفیت مغز گردو، میتواند درآمد باغداران را در برابر افزایش هزینهها تضمین کرده و پایداری این صنعت را در سالهای آینده حفظ کند.
سایه سنگین هزینهها بر سر تولید ۲۱ هزار تنی گردو
رحمان فیضقربانی، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت بالای تولید گردو در استان اظهار کرد: سطح زیر کشت باغات گردو در استان کرمانشاه هماکنون به ۹۳۰۰ هکتار رسیده است و با توجه به شرایط، تولید ۲۱ هزار تن محصول را پیشبینی میکنیم. شهرستانهای صحنه، کرمانشاه، دالاهو، کنگاور و هرسین به دلیل برخورداری از اقلیم مناسب، بیشترین سطح زیرکشت را به خود اختصاص دادهاند و خوشبختانه امسال با توجه به وضعیت آبی مناسبتر و عدم وجود سرمازدگی مؤثر، پیشبینی میگردد نسبت به سال گذشته تولید به مراتب بیشتری داشته باشیم.
وی در خصوص ترکیب ارقام باغات استان افزود: در باغات قدیمی ما، ارقام محلی و تویسرکان بیشترین سطح را شامل میشوند؛ اما با توجه به تغییرات اقلیمی و نیاز به افزایش بهرهوری، در سالهای اخیر استفاده از ژنوتیپهای برتر و ارقام پرمحصول و روز دنیا مانند هارتلی، جمال، فرنور، کاسپین، پرشین و سایر ارقام تجاری در دستور کار توسعه باغات استان قرار گرفتهاند.
سرشاخهکاری؛ راهکار عبور از باغات فرسوده
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه با انتقاد از وضعیت اقتصادی تولید به خبرنگار مهر گفت: در حال حاضر، افزایش قیمت چندبرابری نهادههای تولید و در نتیجه افزایش چشمگیر قیمت تمامشده محصول، به مشکل اصلی در تولید باغات و از جمله گردو تبدیل شده است. از سوی دیگر، در باغات سنتی عملکرد و کیفیت مغز گردو در حد مطلوب نیست. برای رفع این چالش، انجام عملیات سرشاخهکاری باغات در دستور کار قرار گرفته و با اجرای آن، این وضعیت رو به بهبود است.
فیضقربانی در پایان تصریح کرد: علاوه بر تأمین نیاز بازار داخلی استان، محصول گردوی کرمانشاه به سایر استانها نیز عرضه میگردد. انجام عملیات سرشاخهکاری، اصلاح اصولی باغات قدیمی و توسعه هدفمند باغات با استفاده از ارقام پرمحصول و کاملاً سازگار با اقلیم استان، از برنامههای اصلی و راهبردی سازمان جهاد کشاورزی برای آینده این محصول است.
تناسب اقلیمی و تهدید سرمازدگی بهاره در باغات گردو
عیسی ارجی، عضو هیئت علمی گروه علوم و مهندسی باغبانی دانشگاه رازی در گفتگو با خبرنگار مهر با بررسی تخصصی ظرفیتهای استان بیان کرد: استان کرمانشاه از نظر اقلیمی، سابقه تولید و ظرفیت توسعه، یکی از مناطق مهم تولید گردو در کشور است و در مطالعات پهنهبندی نیز از ظرفیت بالایی برخوردار است. مهمترین مزیت اقلیمی استان، قرارگیری در محدوده زاگرس و برخورداری از ارتفاعات با اقلیمهای سرد و معتدل است که نیاز سرمایی درختان گردو را تأمین میکند. شهرستانهای پاوه، صحنه، دالاهو و جوانرود مهمترین مناطق پرورش گردو هستند، اما توسعه باغات جدید نیازمند مکانیابی دقیق بر اساس دما، خطر سرمازدگی بهاره و دسترسی به منابع آب است.
وی با اشاره به سطح کشت و تولید گردو افزود: مطابق آمارنامه ۱۴۰۳، ایران ۱۷۸ هزار هکتار باغ گردو با میانگین تولید ۱۸۰۰ کیلوگرم در هکتار دارد. در کرمانشاه نیز بیشترین سطح باغات میوه (حدود ۷۰۰۰ هکتار بر اساس این آمار) به گردو اختصاص دارد که تولیدی معادل ۱.۸ تن در هکتار (سالانه بیش از ۱۲ هزار تن) دارد. با این حال، شرایط اقلیمی در حال تغییر است و سرمازدگی بهاره و آفتابسوختگی تابستانه، شرایط تولید را در برخی مناطق با خطر جدی مواجه کرده است.
ارقام دیربرگده؛ کلید سازگاری با تغییرات اقلیمی
این استاد دانشگاه در ادامه گفتگوی خود با خبرنگار مهر، به مسئله سرمازدگی اشاره کرد و گفت: سرمازدگی دیررس بهاره یکی از عوامل مهم محدودکننده تولید گردو در کرمانشاه است؛ زیرا درخت پس از بیدار شدن به دماهای پایین حساس میشود. دادههای اقلیمی نشان میدهد آخرین یخبندان بهاره در استان تا دهه دوم فروردین و گاهی تا اوایل اردیبهشت رخ میدهد. بنابراین، انتخاب ارقام »دیربرگده» مهمترین و پایدارترین راهکار است. در انتخاب نهال، سازگاری با منطقه، اصالت، سلامت و رعایت اصول گردهافشانی (کاشت حداقل دو رقم در باغ) ضروری است.
ارجی با تأکید بر لزوم مدیریت منابع آب خاطرنشان کرد: با توجه به خشکسالی و نیاز آبی نسبتاً بالای گردو، توسعه باغات در مناطق کمآب باید با احتیاط انجام شود و نمیتوان صرفاً به بارندگی اتکا کرد. گرما و کمبود آب از مهمترین محدودکنندههای آینده تولید گردو در استان هستند. از نظر علمی، آبیاری و تغذیه متعادل بیشترین تأثیر را بر افزایش عملکرد و کیفیت مغز گردو دارند و پس از آن مدیریت خاک و هرس قرار میگیرند.
عبور از خامفروشی با ایجاد خوشه تخصصی گردو
عضو هیئت علمی دانشگاه رازی با تشریح چالشهای مدیریتی آفات به خبرنگار مهر گفت: کرم خراط، کرم سیب، بلایت باکتریایی و بیماریهای پوسیدگی ریشه از مهمترین آفات و بیماریهای باغات ما هستند. اما مشکل اصلی، ضعف مدیریت تلفیقی (IPM) در باغات سنتی، سمپاشی تقویمی، ضعف هرس و تنش خشکی است. ارتباط میان تنش خشکی و ضعف درخت با افزایش آفات چوبخوار باید جدیتر گرفته شود.
ارجی در پایان درباره وضعیت بازار تأکید کرد: مشکل اصلی گردوی کرمانشاه کمبود تولید نیست، بلکه ضعف نسبی در تبدیل محصول خام به محصول استاندارد، برنددار و قابل عرضه در بازارهای با ارزش افزوده بالا است. فروش فلهای، بخش مهمی از ارزش افزوده را به واسطهها منتقل میکند. برای جلوگیری از خامفروشی، ایجاد «زنجیره ارزش گردو» در داخل استان و توسعه یک خوشه تخصصی با مشارکت تعاونیها و بخش خصوصی ضروری است. همچنین در برنامهریزی آینده، اولویت نخست باید افزایش بهرهوری و کیفیت باغات موجود و جایگزینی باغات کمبازده باشد و توسعه سطح زیرکشت در اولویت بعدی و با احتیاط کامل انجام شود.
تولید گردو در استان کرمانشاه، با وجود مزیتهای کمنظیر اقلیمی و پتانسیل بالای باغات، در تله خامفروشی، واسطهگری و مدیریت سنتی گرفتار شده است. اگرچه اصلاح باغات فرسوده با استفاده از تکنیک سرشاخهکاری گامی مثبت و مؤثر در جهت افزایش کیفیت و مقاومت در برابر سرمازدگی بهاره است، اما تا زمانی که زنجیره پس از برداشت تکمیل نشود، سود اصلی این محصول استراتژیک هرگز به جیب باغداران زحمتکش نخواهد رفت. مطالبه روشن و قطعی از سازمان جهاد کشاورزی، اداره کل صمت و نهادهای سرمایهگذار استانی این است که با تخصیص تسهیلات ارزانقیمت و هدفمند، زمینه را برای احداث واحدهای سورتینگ، فرآوری، پوستگیری صنعتی و بستهبندی مدرن گردو در شهرستانهای قطب تولید (نظیر صحنه و پاوه) فراهم کنند تا با ایجاد «خوشه صنعتی گردو»، دسترنج باغداران کرمانشاهی با برند اختصاصی و ارزش افزوده واقعی روانه بازارهای داخلی و خارجی گردد.